1.    У нашай краіне створана і паспяхова функцыянуе сістэма радыяцыйнага маніторынгу, якая з'яўляецца прадуктам шматгадовых намаганняў беларускіх вучоных і спецыялістаў, адказам на выклік Чарнобыльскай катастрофы.

Дзейнасць рэгламентавана на заканадаўчым узроўні законамі аб ахове навакольнага асяроддзя, радыяцыйнай бяспецы і прававым рэжыме тэрыторый, якія пацярпелі ад катастрофы на Чарнобыльскай АЭС, таксама шэрагам пастаноў Урада Рэспублікі Беларусь і Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь.

40 гадоў таму адбылася падзея, якая падзяліла свет на "да" і "пасля". Найбуйнейшая ў свеце тэхнагенная радыяцыйная аварыя.

2.    26.04.1986 года на Чарнобыльскай АЭС адбыўся выбух на 4-м энергаблоку. У выніку выбуху і яшчэ некалькі дзён пасля выбуху ў атмасферу была выкінута вялізная колькасць радыеактыўнасці.

Метэаўмовы (хуткасць і кірунак ветра, якія прайшлі багатыя ападкі) разнеслі радыеактыўнасць па ўсёй Еўропе. Па міжнароднай шкале ацэнкі радыяцыйных аварый - Чарнобыльскай аварыі прысвоены 7 узровень небяспекі. Аварыя выйшла не толькі за межы атамнай электрастанцыі, але і за межы горада, краіны. У першыя дні асноўную небяспеку ўяўляў кароткажывучы I -131, з перыядам паўраспаду 8,5 сутак. У наступным, доўгажывучыя радыёнукліды Cs -134, Cs -137, Sr -90 і іншыя.

 

3.    Беларусь, не маючы ў той час атамных электрастанцый, пацярпела больш за іншыя краіны. ¼ тэрыторыі аказалася забруджанай радыёнуклідамі (23% ад агульнай плошчы краіны). На гэтых тэрыторыях пражывала 1/5 насельніцтва краіны.

Спынілі існаванне 479 населеных пунктаў (у Гомельскай вобласці - 306, у Магілёўскай - 173) .

Каласальныя намаганні дзяржава накіравала на ацэнку радыяцыйнай абстаноўкі – неабходна было ацаніць радыяцыйнае становішча для прыняцця рашэнняў аб магчымасці пражывання на забруджаных радыёнуклідамі тэрыторыях, з мэтай зніжэння радыяцыйнай рызыкі для здароўя людзей, забеспячэнне бяспекі іх жыццядзейнасці.

Іх успамінаў ліквідатара, былога начальніка Магілёўскага гідраметэцэнтра Палішчука А.І.

У 1986 годзе я працаваў у Магілёве... У задачы нашага падраздзялення ўваходзіла і вымярэнне магутнасці экспазіцыйнай дозы, так званы - гама-фон. Па плане, вымярэнні праводзіліся па серадах, складалася тэлеграма і перадавалася ў г.Мінск. Для вымярэнняў выкарыстоўвалі штатны прыбор ДП-5.

27 красавіка прыйшла тэлеграма пачаць штогадзінныя назіранні. Пост СНЛК (сістэма назіранняў і лабараторнага кантролю) пачаў выконваць указанні. Усе метэаралагічныя станцыі таксама праводзілі вымярэнні праз гадзіну. Ужо 30 красавіка ў старшыні аблвыканкама адбылася нарада, на якой прысутнічалі санітарныя ўрачы, проста медыкі, прадстаўнікі грамадзянскай абароны, міліцыі і гідраметэаралагічнай службы. Азнаёмілі ўсіх з сакрэтнай тэлеграмай. І панеслася…

1 мая ў бок поўдня накіраваліся спецыяльныя мабільныя групы, якія па дарозе вымяралі гама-фон. Я з прадстаўніком штаба ГА выехаў па дарозе Ленінград-Адэса. Даехалі да мяжы з Гомельскай вобласцю і нідзе перавышэнняў не знайшлі. Вырашылі праехаць паралельна ўздоўж граніцы вобласці ў бок Слаўгарада. І знайшлі тое, што шукалі. Па меры набліжэння да Слаўгарада, фон узрастаў і перавышаў натуральны ў 100 разоў. Заехалі на метэастанцыю, яшчэ раз вымералі - усё пацвердзілася. Далажылі ў штаб грамадзянскай абароны, тыя - вышэй. А да гэтага часу ўжо з'явіліся першыя бежанцы з Прыпяці (горад атамшчыкаў побач з АЭС). Вось тады і зразумелі ўсю маштабнасць здарэння.

Задача, якая стаяла перад гідраметэаролагамі, ускладнілася. Леснікі вывучалі забруджванне лясоў, сельгаснікі - палёў, мы ж займаліся разведкай - вывучалі радыеактыўнае забруджванне населеных пунктаў і складалі карты забруджвання тэрыторый. Былі і ў 30-кіламетровай зоне, і ў самім Чарнобылі, праверылі практычна ўсе населеныя пункты спачатку Магілёўскай, а потым і ўсіх іншых абласцей. Адбіралі пробы зямлі, вазілі на аналіз у Сосны, там былі прыборы, здольныя прааналізаваць радыеактыўныя рэчывы. Крыху пазней і ў РЦРКМ (Рэспубліканскі цэнтр радыяцыйнага кантролю і маніторынгу навакольнага асяроддзя) з'явіліся такія прыборы. Дашлі дасведчаныя адмыслоўцы, навучыліся карыстацца складанымі замежнымі прыборамі. На падставе атрыманых звестак прымаліся дзяржаўныя рашэнні - адсяляць населены пункт або рабіць дэзактывацыю. Так што нашы "разведдадзеныя" з'явіліся асновай для Дзяржаўнай палітыкі па мінімізацыі наступстваў аварыі на ЧАЭС.

Было складана, але з задачай справіліся. Людзі працавалі з энтузіязмам, разумеючы, што калі не мы, то хто выканае заданне. "Ліквідатар" - гэта гучыць ганарліва. Цяпер іншы час і іншыя законы - зараз «Пацярпелыя ад аварыі на ЧАЭС». Шмат каго з маіх сяброў (з кім працавалі), ужо няма з намі, але я іх усіх памятаю пайменна, памятаю, памятаю…

 

Ліквідатары Магілёўскай вобласці

у разбуранага рэактара ЧАЭС

 

4.    Цяпер рэалізавана 6 дзяржаўных праграм . Ад рэабілітацыі пацярпелых тэрыторый да іх устойлівага функцыянавання. Дзяржава ўкладала мільярды беларускіх рублёў, каб не толькі адрадзіць, але забяспечыць развіццё і паўнацэннае функцыянаванне пацярпелых раёнаў.

Сёння, мы гаворым аб тым, што прынятыя рашэнні - апраўдалі сябе.

 

5.    Па ўсёй краіне ў мэтах забеспячэння бяспекі насельніцтва і навакольнага асяроддзя, а таксама ацэнкі радыяцыйнай абстаноўкі праводзіцца радыяцыйны маніторынг . Аб'ектамі назірання з'яўляюцца атмасфернае паветра, паверхневыя і падземныя воды, глебы абложных зямель, глебы сельскагаспадарчага прызначэння, землі ляснога фонду.

Сетка радыяцыйнага маніторынгу ўключае 120 пунктаў назіранняў , у тым ліку 43 пункты - за атмасферным паветрам, 52 - за глебай, 19 - за павярхоўнымі і 6 - за падземнымі водамі.

Гэтыя пытанні знаходзяцца на пастаянным кантролі ў Кіраўніка дзяржавы А.Р.Лукашэнкі, які рэгулярна наведвае гэтыя рэгіёны і ацэньвае дынаміку працэсаў.

6.    Аварыя на Чарнобыльскай АЭС - гэта ўрок усяму чалавецтву. Сёння на новых АЭС, у тым ліку на беларускай, колькасць ступеней абароны гарантуе бяспеку.

Сёння "мірны атам" трывала ўвайшоў у многія сферы дзейнасці чалавека, аж да атрымання і выкарыстанні радыеізатопаў для медыцыны, прамысловасці і сельскай гаспадаркі. Плюс атамная галіна забяспечвае базу энергетычнай незалежнасці дзяржавы .

Запуск першай беларускай атамнай электрастанцыі даў старт новаму этапу развіцця краіны. Як адзначыў Кіраўнік дзяржавы А.Р.Лукашэнка 14 лістапада 2025 г.: "Збудаванне АЭС не толькі ўмацавала нашу энергетычную бяспеку, але і вызначыла далейшае развіццё Беларусі як высокатэхналагічнай дзяржавы" .

 

7.    Філіял "Магілёўаблгідрамет" ажыццяўляе радыяцыйны маніторынг атмасфернага паветра і глеб на тэрыторыі Магілёўскай вобласці.

Цяпер на базе дзеючых метэаралагічных станцый: у Бабруйску, Горках, Касцюковічах, Слаўгарадзе, Мсціславе і Магілёве функцыянуе 6 пунктаў назіранняў радыяцыйнага маніторынгу атмасфернага паветра, Пункты назіранняў укамплектаваны дазіметрычнымі прыборамі і пробаадборнымі прыладамі.

Штодня ў 9.00 па мясцовым часе, (уключаючы выхадныя і святочныя дні) дзяжурныя назіральнікі, выходзяць на рэпер, размешчаны на метэаралагічнай пляцоўцы і на вышыні 1 м ад паверхні зямлі вырабляюць вымярэнні магутнасці дозы гама-выпраменьвання. Вынікі запісваюцца ў часопіс радыяцыйнага і хімічнага забруджвання. Складаецца тэлеграма, з выкарыстаннем кода КН-13 і перадаецца ў Белгідрамет. Па тэлефоне інфармацыя даводзіцца да дзяжурных у гарадскі і раённы аддзелы па НС.

Штодня інфармацыя аб узроўнях магутнасці дозы гама-выпраменьвання размяшчаецца ў раздзеле «Радыёцыйны маніторынг» на сайце Філіяла «Магілёўаблгідрамет»: www . mogilev . belgidromet . by .

Штотыдзень інфармацыя аб радыяцыйнай абстаноўцы даводзіцца да губернатара і старшынь райвыканкамаў.

У 100-км зоне ўплыву Смаленскай АЭС маніторынг за радыяцыйным становішчам ажыццяўляе АСРК - аўтаматызаваная сістэма радыяцыйнага кантролю. Інфармацыя аб узроўнях магутнасці дозы гама-выпраменьвання з 5 аўтаматычных пунктаў назіранняў у рэжыме "рэальнага часу" паступае на маніторы камп'ютараў дзяжурных назіральнікаў у Мсціславе, Магілёве і Мінску - у Белгідрамеце. Інфармацыя абнаўляецца кожныя 1-10 хвілін.

                                                                                                                                                                                                                                             

Аналіз дадзеных за шматгадовы перыяд назіранняў паказвае, што падвышаныя ўзроўні МД гама-выпраменьвання рэгістраваліся ў г. Слаўгарадзе, які знаходзіцца ў зоне радыеактыўнага забруджвання, звязанага з аварыяй на Чарнобыльскай АЭС. За кошт радыеактыўнага распаду цэзію-137 і заглыбленні яго ў глебе, МД гама-выпраменьванні ўвесь час змяншаецца.

Цяпер на ўсіх пунктах назіранняў Магілёўскай вобласці (Бабруйск, Горкі, Касцюковічы, Слаўгарад, Магілёў, Мсціслаў) МД не перавышае ўзровень натуральнага гама-фону (да 0,20 мкЗв/гадз).

За шматгадовы перыяд назіранняў не зафіксавана ніводнага выпадку перавышэння кантрольных узроўняў сумарнай бэта-актыўнасці, пры перавышэнні якіх праводзяцца ахоўныя мерапрыемствы: для выпадзенняў з атмасферы - 110 Бк/м 2 ^сут і для аэразоляў прыземнага пласта атмасферы - 3700 * 10 ^{-5 .} У пробах аэразоляў і выпадзенняў, адабраных на пунктах назіранняў радыяцыйнага маніторынгу атмасфернага паветра, караткажывучых радыёнуклідаў, у першую чаргу ёду-131, не выяўлена, за выключэннем 2011 года, калі ў сакавіку-красавіку было зафіксавана наяўнасць ёду-131, абумоўленага. Аналіз вынікаў радыяцыйнага маніторынгу ў раёне ўздзеяння Смаленскай АЭС паказвае ўстойлівыя значэнні магутнасці дозы 0,10 мкЗв/г, што не перавышае ўзровень натуральнага гама-фону – да 20 мкЗв/г.

 

8.    Якасць нашага жыцця залежыць ад асяроддзя пасялення: атмасфернага паветра, глеб, воды, прадуктаў харчавання і нарэшце залежыць ад таго, наколькі бяспечным з'яўляецца наша жыллё.

     . Штогод нашымі спецыялістамі аналізуецца больш за дзве тысячы спроб Адзначаюцца наступныя тэндэнцыі. Вынікі радыяцыйнага маніторынгу глебы ў населеных пунктах, на рэперных пляцоўках і ландшафтна-геахімічных палігонах Магілёўскай вобласці, сведчаць аб стабілізацыі радыяцыйнай абстаноўкі на тэрыторыях, якія пацярпелі ў выніку катастрофы на Чарнобыльскай АЭС; не паказваюць адхіленняў ад працэсаў ці новых тэндэнцый, звязаных з наяўнасцю радыенуклідаў у глебе. Можна зрабіць выснову, што радыяцыйная абстаноўка на тэрыторыі Магілёўскай вобласці, як і ў цэлым, па Рэспубліцы Беларусь, будзе паступова паляпшацца . Асноўным фактарам, які абумаўляе дынаміку станоўчых змен, з'яўляецца радыеактыўны распад.

 

9.    Фактычна запуск першай беларускай атамнай электрастанцыі даў старт новаму этапу развіцця краіны. Як справядліва адзначыў Кіраўнік дзяржавы А.Р.Лукашэнка 14 лістапада 2025 г.: "Збудаванне АЭС не толькі ўмацавала нашу энергетычную бяспеку, але і вызначыла далейшае развіццё Беларусі як высокатэхналагічнай дзяржавы" .

Разам з тым атамная энергетыка патрабуе асаблівых адносін у частцы бяспекі . Чарнобыльскі досвед шматлікаму навучыў усіх нас.

Аварыя на Чарнобыльскай АЭС - гэта ўрок усяму чалавецтву. Сёння на новых АЭС, у тым ліку на беларускай, колькасць ступеней абароны гарантуе бяспеку.